TÍN NGƯỠNG - TÔN GIÁO CHĂM AHIER

          1 Tín ngưỡng- tôn giáo

          Tôn giáo Bàlamôn được bảo tồn trong cộng đồng Chăm Ahier tăng lữ pasaih lãnh đạo toàn diện về các mặt. Trong đó, quan trọng nhất là về mặt phong tục và lịch pháp. Tên gọi pasaih là một danh từ dùng chung để chỉ tăng lữ Bàlamôn giáo của người Chăm. Về mặt ngữ nghĩa từ pasaih có nghĩa là nhà thông thái, nhà uyên thâm, am tường kinh luật, phong tục tập quán và là chỗ dựa tinh thần cho mọi tầng lớp trong xã hội Chăm Ahier. Trang phục của tăng lữ pasaih thì mặc áo vải màu trắng toàn thân biểu tượng cho sự trong trắng và tinh khiết của một tu sĩ.

          Điều kiện để trở thành tăng lữ pasaih là thế nghiệp tức là cha truyền con nối. Trong đời sống tăng lữ pasaih  thực hiện nhiều kiêng cữ như không ăn thịt bò, thịt chó, cá trê, con lươn, thịt thú vật chết.v.v. Khi ăn cơm buổi chiều thì phải ăn trước khi mặt trời lặn, nếu mặt trời đã lặn rồi thì lúc ăn cơm phải thắp đèn, trong lúc đang ăn cơm mà đèn bị tắc thì không tiếp tục ăn nữa cho dù là ăn chưa no.

           Vấn đề vệ sinh cá nhân cũng khá nghiêm khắc, trước khi đi vệ sinh phải cởi áo trùm kín cái đầu lại và đọc câu thần chú, sau đó rửa tay sạch sẽ. Tăng lữ Bàlamôn giáo đều là nam giới nhưng khi tiểu tiện thì phải ở tư thế ngồi xuống. Đối với hàng giáo phẩm từ Phó Cả sư Po bac và Cả sư Po Adhia còn nghiêm khắc hơn nhiều, ngoài những kiêng cữ trên họ không được phép sát sinh kể cả một con sâu bọ, không tham gia lao động sản xuất như dùng cuốc, cày hay khiêng vác nặng. Hơn thế nữa, gia đình cũng phải kiêng cữ theo, vì hàng ngày gia đình còn phải phục vụ, chăm sóc cho tăng lữ pasaih.

          2. Tầng lớp tăng lữ Basaih

          Tầng lớp tăng lữ pasaih còn gọi là Ra Tikuek Mâh cấp bậc giáo phẩm từ thấp lên cao gồm có:

- Pasaih nhập môn pasaih Ndung Akaok,

- Pasaih đẳng cấp 1 pasaih Liah,

- Pasaih đẳng cấp 2 pasaih Puah,

- Phó Cả sư Po Tapah còn gọi là Po Bac,

- Cả sư Po Adhia,

          Để được đứng vào hàng ngũ của tăng lữ pasaih nguyên tắc đầu tiên là phải có dòng cha truyền con nối như nói ở trên, tiếp theo  phải trải qua các giai đoạn làm lễ nhập môn Ndung akaok pasaih, lễ tôn chức Patruh kanal liah, puah, lễ tấn phong Phó cả Patruh kanal tapah và lễ phong chức cả sư Noja patruh kanal Po Adhia. Các nghi lễ trên do Cả sư Po Adhia  làm  chủ lễ, các Phó Cả sư và các pasaih đồng hành lễ.   

          Tăng lữ pasaih đều quấn khăn thổ cẩm khan mathem tai bri có tua dài thòng xuống, mặc áo Tikuek mang váy trắng khan mârang cho đẳng cấp pasaih, váy thổ cẩm khan mbar jih cho hàng giáo phẩm Po Adhia, Po Bac, dùng dây thắt lưng talei ka-ing buộc lại, trên vai vắt cái túi tanrak gimbak. Áo mặc của tăng lữ pasaih do Po Débita Thuer ban tặng còn gọi Aw tikuek. Khi tiến hành nghi lễ nhập môn hay tôn chức đều thực hành nghi lễ cắt áo mới. Lễ vật cắt áo mới gồm có: 1 cặp gà, 5 mâm cơm, trầu cau, rượu và  trứng gà. Nghi thức cắt áo do Cả sư làm chủ lễ tự tay cắt những đường vải đầu tiên, người bình thường không được phép may áo cho các chức sắc.

            3. Kinh luật Bàlamôn giáo-Chăm Ahier

Ngày nay, kinh luật agal bac Bàlamôn giáo trong cộng đồng người Chăm Ahier không còn nhiều, chỉ còn lưu giữ được 3 bộ chính do 3 vị Cả sư Po Adhia  ở 3 khu vực đền tháp bảo quản. Mỗi bộ có 5 tập kinh lớn agal bac praong có nội dung nói về các vấn đề trên trần gian như sau :

Thứ nhất, sự hình thành quả đất, con người, cây trồng và muôn sinh vật.  

Thứ hai, các chuyên đề về tín ngưỡng tôn giáo và tín ngưỡng dân gian (Ngap yang parang bingu).

Thứ ba, lời giáo huấn con người nói chung và lời giáo huấn dành riêng cho các tăng lữ Basaih trong việc tu luyện đạo pháp, bùa phép, thần chú cứu dân độ thế.

Bộ kinh luật agal bac được viết trên lá buông sử dụng chữ Chăm truyền thống akhar Thrah thỉnh thoảng viết xen kẻ chữ phạn Akhar Rik chữ treo akhar Tuer và chữ viết bí ẩn akhar Yok. Theo phong tục, khi có những lễ nghi lớn có tính chất quy mô thì mới thỉnh bộ kinh luật lớn agal bac praong  gồm 5 tập ra để hành lễ như lễ tục tôn chức Phó Cả  sư Patruh kanal tapah, lễ tục tôn chức pasaih chính thức Patruh kanal liah, puah, lễ tục cầu đảo Palao Kasah ở cuối nguồn, lễ tục cầu an Pacakap Halau Kraong ở đầu nguồn, lễ tục cầu an trên tháp Yuer Yang, lễ tục tống đuổi điềm xấu Kamruai Pakap trong làng. Còn những tập kinh agal bac nhỏ thì để hành lễ trong các lễ nghi bình thường như lễ thánh tẩy Balih đất đai nhà cửa, lễ thánh tẩy Tuh aia buh salih ka pasaih cho tăng lữ pasaih, nghi thức khai mắt thần yang Pakak mata yang + trong lễ tục nhập Kut ba talang tama kut.v.v. 

Ngoài những bộ kinh luật agal bac trên, trong tín ngưỡng dân gian các thành phần chức sắc còn lưu giữ các bài thánh ca Damnây yang d* nÙ  y+ bài thuật đuổi ma Kudha Kaleng.

          - Chức sắc Kadhar lưu giữ các bài thánh ca thần yang kudha daoh dam nây yang trong các lễ tục Yuer Yang, Katé, Cambur, Peh Bimbeng Yang trên các đền tháp. Các bài hát trong lễ tục  Thrua, Puis Payak, Kaya Pandiak cho các dòng tộc.....

          - Chức sắc  Maduen lưu giữ các bài thánh ca kudha daoh dam nây yang trong các lễ tục Dayep, Rija Praong, Rija Nâgar, Rija Harei cho các dòng tộc.

          - Chức sắc thầy tống đuổi tà ma Gru Kaleng lưu giữ các bài kinh đuổi tà ma kaleng, câu thần sunuw puec chú trong các lễ tục cho gia đình.

Những bộ kinh luật agal bac của Bàlamôn giáo mang tính linh thiêng của một dân tộc. Vì vậy không được phổ biến rộng rải trong quần chúng mà chỉ dùng tụng niệm trong các lễ tục là chính.

Quảng Văn Đại